Nhà ống và cầu thang: vị trí nào vừa thoáng vừa hợp quan niệm

Nhà ống là kiểu nhà phổ biến nhất ở đô thị Việt Nam: mặt tiền thường chỉ 3,5–5 m, chiều sâu 12–25 m, hai bên áp tường nhà hàng xóm. Trong một mặt bằng như vậy, cầu thang không chỉ là lối lên xuống. Nó là ống dẫn ánh sáng, là đường thoát khí nóng, là thứ chia nhà thành các vùng sinh hoạt. Đặt cầu thang sai chỗ thì sửa nội thất cách nào cũng khó cứu.

Phong thủy có khá nhiều lời khuyên về cầu thang. Đặt cạnh nhau với yêu cầu thông gió, chiếu sáng, chúng trùng nhau nhiều hơn người ta nghĩ.

Ba vị trí phổ biến và cái giá của mỗi vị trí

Với nhà sâu trên 15 m, nhiều kiến trúc sư chọn cầu thang giữa nhà kèm giếng trời. Lý do rất vật lý: không khí nóng bốc lên theo khoảng trống cầu thang, thoát ra ở mái qua cửa thông gió, kéo không khí mát hơn từ mặt tiền và mặt sau vào. Đây là hiệu ứng ống khói, và nó vận hành được ngay cả khi không có gió ngoài trời.

Lời kiêng cầu thang nhìn thẳng ra cửa chính

Đây là lời kiêng phổ biến nhất. Cách diễn giải truyền thống nói khí và tài lộc theo cầu thang trôi thẳng ra cửa. Đặt bên cạnh cách dùng nhà hằng ngày, ta thấy vài lý do thực tế:

• Người từ tầng trên đi xuống nhìn thẳng ra đường và bị người ngoài nhìn thấy, nhất là khi mặc đồ ở nhà.
• Chân cầu thang sát cửa thì khoảng đệm để thay giày, để xe, đón khách bị thu hẹp.
• Gió từ cửa chính lùa thẳng lên cầu thang, mang bụi đường lên các tầng.

Cách xử lý không cần đập cầu thang: xoay chiều bản thang để chân thang quay vào trong; đặt tủ giày cao hoặc vách lam giữa cửa và chân thang; hoặc lùi chân thang ít nhất 1,5–2 m khỏi cửa để có khoảng đệm.

Kích thước bậc: chỗ không nên thỏa hiệp

Trong mọi lời bàn về cầu thang, thứ ảnh hưởng tới an toàn nhiều nhất lại ít được nói nhất: kích thước bậc.

• Chiều cao bậc nhà ở thường trong khoảng 15–18 cm. Trên 18 cm, người già và trẻ nhỏ leo mệt rõ rệt.
• Chiều rộng mặt bậc khoảng 25–30 cm, đủ đặt trọn bàn chân.
• Một quy tắc kinh nghiệm hay dùng: hai lần chiều cao cộng chiều rộng mặt bậc nằm trong khoảng 60–64 cm. Ví dụ bậc cao 17 cm thì mặt bậc khoảng 26–30 cm.
• Mọi bậc cao bằng nhau, kể cả bậc đầu và bậc cuối. Bậc lệch là nguyên nhân vấp ngã phổ biến nhất trong nhà.
• Tay vịn chắc, liên tục, và lan can đủ cao, khoảng hở giữa các thanh đủ nhỏ để trẻ không chui lọt đầu. Kiểm tra quy chuẩn hiện hành cho con số cụ thể.

Nhà ống hay bị ép tầng cao 3,3–3,6 m vào một bản thang ngắn, dẫn tới bậc 20 cm trở lên hoặc bậc rẻ quạt hẹp ở chỗ chiếu nghỉ. Nếu phải chọn giữa đúng số bậc theo quan niệm và bậc thấp, dễ đi, hãy chọn bậc dễ đi.

Gầm cầu thang: dùng làm gì

Gầm cầu thang là khoảng diện tích quý trong nhà hẹp. Phong thủy dân gian thường khuyên không đặt bàn thờ hay giường ngủ dưới gầm. Lý do thực tế cũng rõ: trần dốc thấp, tiếng bước chân đè lên đầu, thiếu sáng.

Những công năng hợp lý:

• Tủ giày, tủ đồ, kho nhỏ.
• Chậu rửa tay hoặc phòng vệ sinh nhỏ, với điều kiện có quạt hút dẫn ra ngoài; nếu không có ống thoát khí thì nên tránh.
• Tiểu cảnh cây xanh và sỏi, nếu cầu thang nằm cạnh giếng trời có ánh sáng tự nhiên. Cây trong chậu kín sẽ chết nếu không đủ sáng, nên chọn loại chịu bóng.

Giếng trời đi kèm cầu thang

Giếng trời là nơi phong thủy và kiến trúc khí hậu gặp nhau rõ nhất. Người xưa gọi là nơi nhà “thở”, nơi tụ khí; kỹ sư gọi là nguồn chiếu sáng và cửa thoát nhiệt. Một vài điểm cần chú ý khi làm:

1. Mái che giếng trời phải mở được hoặc có khe thoát khí. Mái kính kín bưng biến giếng trời thành nhà kính, nóng lên các tầng trên.
2. Chống mưa hắt: mái che cách mép giếng một khoảng hở, có lam hoặc lưới; sàn tầng trệt dưới giếng có rãnh thoát nước.
3. Kích thước: giếng quá nhỏ, dưới khoảng 1,5–2 m², ánh sáng xuống tới tầng trệt rất yếu với nhà ba bốn tầng.
4. An toàn: lan can quanh giếng ở các tầng trên, lưới chắn nếu nhà có trẻ nhỏ.

Cầu thang xoắn và thang thép: tiết kiệm diện tích có cái giá của nó

Khi mặt tiền chỉ 3,5 m, nhiều gia chủ nghĩ tới cầu thang xoắn ốc hoặc thang thép bản hẹp để giữ diện tích. Một số điểm nên cân nhắc trước khi chọn:

• Cầu thang xoắn có mặt bậc hình rẻ quạt, phía sát trụ gần như không đặt được bàn chân. Người già, trẻ nhỏ và người bê đồ đi rất khó. Chuyển đồ đạc lớn như tủ, giường, nệm lên tầng trên gần như không thể; phải tính đường cẩu qua ban công từ đầu.
• Thang thép xương cá, bậc hở nhìn thoáng và cho ánh sáng lọt qua, rất hợp với giếng trời. Nhưng khe hở giữa các bậc cần đủ nhỏ để trẻ không lọt chân, và thép rung, vang tiếng bước chân hơn bê tông.
• Bản thang hẹp dưới khoảng 80 cm làm hai người không tránh nhau được, và khó đưa người bị thương xuống khi cần.

Trong quan niệm dân gian, cầu thang xoắn ốc đặt giữa nhà thường bị coi như một mũi khoan xoáy vào lõi nhà. Lời diễn giải đó khó kiểm chứng, nhưng những bất tiện thực tế bên trên thì ai ở rồi cũng thấy. Nếu chỉ dùng cho một tầng lửng hoặc sân thượng ít lên xuống, thang xoắn vẫn là lựa chọn hợp lý.

Ánh sáng và đèn trên cầu thang

Cầu thang là nơi xảy ra nhiều tai nạn trong nhà nhất, và phần lớn xảy ra khi thiếu sáng: nửa đêm đi xuống bếp, sáng sớm vội vàng. Vài nguyên tắc đơn giản:

• Công tắc ở cả chân và đầu thang (công tắc hai chiều), để không ai phải đi trong bóng tối tới chỗ bật đèn.
• Đèn chiếu vào mặt bậc, không chiếu thẳng vào mắt người đi xuống. Đèn hắt chân tường ở độ cao thấp hoặc đèn âm cạnh bậc cho ánh sáng đều mà không chói.
• Bậc đầu và bậc cuối nên dễ nhận ra: đổi màu nẹp mũi bậc, hoặc có đèn riêng. Mắt người dễ đánh giá sai khi bậc cuối cùng màu với sàn.
• Tránh mặt bậc bóng loáng như đá mài bóng, gỗ phủ sơn bóng; nên có nẹp chống trơn ở mũi bậc, nhất là khi cầu thang nằm cạnh giếng trời dễ bị mưa hắt.

Trong ngôn ngữ phong thủy, cầu thang sáng sủa được coi là tốt vì khí lưu thông lên các tầng. Ở đây, cách nói truyền thống và yêu cầu an toàn cùng dẫn tới một kết luận.

Cải tạo cầu thang nhà cũ: ba lỗi hay gặp

1. Ốp thêm lớp gạch hoặc gỗ lên bậc cũ mà không tính lại bậc đầu, bậc cuối. Mỗi bậc giữa dày thêm như nhau nên vẫn đều, nhưng bậc đầu tiên cao thêm và bậc trên cùng thấp đi, tạo ra hai bậc lệch nguy hiểm nhất.
2. Bịt kín giếng trời để lấy thêm diện tích. Cầu thang mất nguồn sáng, cả nhà phải bật đèn ban ngày và nóng hơn vì mất đường thoát nhiệt.
3. Đục mở thêm lỗ cầu thang mà không hỏi kỹ sư kết cấu. Sàn bê tông và dầm có thể đang chịu lực theo cách mà mắt thường không thấy.

Thứ tự ra quyết định khi thiết kế

Với gia chủ đang làm nhà ống, có thể đi theo thứ tự này:

1. Xác định chiều sâu nhà và số tầng; nhà sâu và cao thì ưu tiên cầu thang giữa có giếng trời.
2. Tính tầng cao để bậc nằm trong khoảng 15–18 cm; nếu không đạt, thêm chiếu nghỉ hoặc đổi kiểu thang.
3. Xếp chiều bản thang để chân thang không đối thẳng cửa chính, hoặc có vật ngăn.
4. Bố trí bàn thờ ở tầng trên cùng, phía trước, xa gầm cầu thang và khu vệ sinh.
5. Sau cùng mới bàn tới số bậc theo quan niệm, nếu gia chủ quan tâm, và chỉ điều chỉnh trong giới hạn an toàn.

Làm theo thứ tự đó, những gì quan niệm truyền thống khuyên và những gì người ở cần hằng ngày gần như không còn mâu thuẫn.

Câu hỏi thường gặp