Người mới học phong thủy thường gặp bát quái dưới dạng một hình bát giác in sẵn, tám ô kèm tám chữ Hán và vài màu sắc. Rồi họ đặt hình đó lên bản vẽ nhà và bắt đầu đọc ý nghĩa. Vấn đề là trước khi đọc được ý nghĩa, có ít nhất bốn quyết định kỹ thuật phải làm đúng, và mỗi quyết định sai cho ra một kết quả khác hẳn. Bài này đi qua phần cấu trúc, phần mà sách đại chúng hay bỏ qua.
Một quẻ được dựng như thế nào
Mỗi quẻ trong bát quái gồm ba hào, đọc từ dưới lên. Hào liền là dương, hào đứt là âm. Ba hào, mỗi hào hai trạng thái, cho ra đúng tám tổ hợp:
| Quẻ | Cấu tạo (dưới lên) | Hành | Vị trí trong gia đình |
|---|---|---|---|
| Càn | dương, dương, dương | Kim | Cha |
| Khôn | âm, âm, âm | Thổ | Mẹ |
| Chấn | dương, âm, âm | Mộc | Trưởng nam |
| Khảm | âm, dương, âm | Thủy | Trung nam |
| Cấn | âm, âm, dương | Thổ | Thiếu nam |
| Tốn | âm, dương, dương | Mộc | Trưởng nữ |
| Ly | dương, âm, dương | Hỏa | Trung nữ |
| Đoài | dương, dương, âm | Kim | Thiếu nữ |
Có một quy luật dễ nhớ: ba quẻ “con trai” đều có đúng một hào dương, vị trí hào dương đi từ dưới (trưởng) lên giữa (trung) lên trên (thiếu). Ba quẻ “con gái” làm điều tương tự với hào âm. Nhớ quy luật này thì không cần học thuộc bảng.
Quyết định thứ nhất: tiên thiên hay hậu thiên
Có hai cách sắp tám quẻ quanh vòng tròn, và chúng đặt quẻ vào phương hướng khác nhau.
- Tiên thiên bát quái (gắn với tên Phục Hy) xếp theo từng cặp đối xứng: Càn ở Nam đối Khôn ở Bắc, Ly ở Đông đối Khảm ở Tây, Đoài Đông Nam đối Cấn Tây Bắc, Chấn Đông Bắc đối Tốn Tây Nam. Mỗi cặp đối diện có hào trái ngược hoàn toàn.
- Hậu thiên bát quái (gắn với tên Văn Vương) xếp theo chu trình mùa và phương: Khảm Bắc, Cấn Đông Bắc, Chấn Đông, Tốn Đông Nam, Ly Nam, Khôn Tây Nam, Đoài Tây, Càn Tây Bắc.
Trong phong thủy dương trạch thực hành, hầu hết các trường phái dùng hậu thiên để gán quẻ cho phương hướng của ngôi nhà. Tiên thiên xuất hiện nhiều hơn trong lý luận và trên các vật trang trí như gương bát quái treo cửa. Người mới học hay lẫn hai sơ đồ vì chúng in trông rất giống nhau; cách kiểm nhanh là xem quẻ Càn nằm ở đâu.
Bản đồ phương Nam ở trên
Lỗi thứ hai đi kèm: sơ đồ truyền thống đặt phương Nam ở phía trên, ngược với bản đồ hiện đại. Người chép sơ đồ từ sách cổ sang bản vẽ nhà mà không xoay lại sẽ đảo ngược toàn bộ các cung Bắc Nam. Trước khi làm gì, hãy viết rõ chữ Bắc lên bản vẽ và lên sơ đồ.
Lạc thư và cửu cung
Cửu cung là lưới ba nhân ba, mỗi ô mang một con số từ 1 đến 9 theo Lạc thư. Xếp theo hậu thiên:
| Tây | Giữa | Đông | |
|---|---|---|---|
| Nam | 2 Khôn (Tây Nam) | 9 Ly | 4 Tốn (Đông Nam) |
| Giữa | 7 Đoài | 5 Trung cung | 3 Chấn |
| Bắc | 6 Càn (Tây Bắc) | 1 Khảm | 8 Cấn (Đông Bắc) |
Cộng ba số theo hàng ngang, cột dọc hay đường chéo đều ra 15. Đây là một ma phương bậc ba, cấu trúc toán học mà nhiều nền văn hóa cổ đều biết. Trong phong thủy, các con số này là nền cho những phương pháp tính theo thời gian như Huyền không phi tinh, nơi các số “bay” qua chín ô theo một thứ tự cố định. Hiểu ma phương trước thì việc học phi tinh sau này nhẹ hơn rất nhiều.
Quyết định thứ hai: tâm nhà ở đâu
Mọi phép chia cung đều bắt đầu từ một điểm tâm. Với nhà hình chữ nhật, tâm là giao điểm hai đường chéo. Với nhà hình chữ L, chữ U hay có phần lồi lõm, câu chuyện phức tạp hơn.
- Phần lồi nhỏ (thường được hiểu là dưới khoảng một phần ba cạnh tương ứng) hay được bỏ qua khi xác định khung chữ nhật chính.
- Phần khuyết lớn thì tâm có thể rơi ra ngoài phần nhà thật. Một số người dùng trọng tâm hình học: cắt bản vẽ đúng tỷ lệ bằng bìa cứng, tìm điểm cân bằng.
- Nhà nhiều tầng: có trường phái xét từng tầng riêng, có trường phái lấy tầng trệt làm chuẩn. Phải nói rõ mình theo cách nào.
Hai người tư vấn cùng xem một căn nhà chữ L mà dùng hai cách tìm tâm khác nhau có thể đặt bếp vào hai cung khác nhau. Đó không phải chuyện ai giỏi hơn, mà là chuyện phương pháp chưa được ghi rõ.
Quyết định thứ ba: ô lưới hay hình quạt
Có hai cách chia mặt bằng thành tám phương:
- Chia lưới ba nhân ba: chia mỗi cạnh nhà làm ba phần bằng nhau, ra chín ô chữ nhật. Cách này đơn giản nhưng với nhà ống dài 4 m rộng 20 m, các ô biến thành dải hẹp và không còn khớp với phương hướng thật.
- Chia hình quạt: từ tâm kẻ tám tia, mỗi cung chiếm 45 độ, trục giữa của cung Bắc trùng đúng phương Bắc đo được. Cách này bám sát la bàn hơn, nhưng với nhà dài, hai cung ở hai đầu chiếm phần lớn diện tích còn các cung bên hông gần như chỉ là một vệt.
Với nhà phố Việt Nam vốn dài và hẹp, hai cách này cho kết quả lệch nhau đáng kể. Người học nên thử cả hai trên cùng một bản vẽ để thấy tận mắt mức chênh lệch.
Quyết định thứ tư: lấy hướng từ đâu
Hướng nhà thường lấy theo mặt tiền hoặc cửa chính, đo bằng la bàn đặt song song với mặt tiền, đứng cách xa xe máy, cổng sắt và tủ điện. Mỗi cung 45 độ, nên sai số vài độ ít khi làm đổi cung; nhưng khi chia tiếp thành 24 sơn, mỗi sơn chỉ còn 15 độ thì sai số bắt đầu quan trọng.
Thử trên một căn nhà ống cụ thể
Lấy một căn nhà ống rộng 4 m, sâu 18 m, mặt tiền quay đúng hướng Tây. Tâm nhà theo giao điểm hai đường chéo nằm ở chính giữa, cách mặt tiền 9 m.
- Chia theo lưới ba nhân ba: mỗi ô rộng khoảng 1,33 m và sâu 6 m. Ba ô phía mặt tiền thuộc các cung Tây Bắc, Tây, Tây Nam; ba ô cuối nhà thuộc Đông Bắc, Đông, Đông Nam. Mỗi cung chiếm đúng một phần chín diện tích, kể cả các cung bên hông vốn chỉ là dải hẹp 1,33 m.
- Chia theo hình quạt 45 độ: từ tâm, tia phân giới giữa cung Tây và cung Tây Bắc lệch 22,5 độ so với trục nhà. Vì nhà chỉ rộng 4 m, tia này chạm tường bên chỉ cách tâm chưa tới 5 m. Kết quả là cung Tây chiếm gần như toàn bộ nửa trước của nhà, cung Đông chiếm gần như toàn bộ nửa sau, còn bốn cung Bắc, Nam và các góc chỉ là những tam giác nhỏ sát tâm.
Nếu bếp đặt ở cuối nhà, lệch về bên phải, cách chia lưới có thể xếp nó vào cung Đông Nam, còn cách chia quạt xếp nó vào cung Đông. Hai cung này mang ý nghĩa khác nhau trong hầu hết các trường phái. Bài học ở đây không phải là chọn cách nào, mà là nhận ra rằng một kết luận về “bếp ở cung xấu” có thể chỉ là hệ quả của cách chia, và người tư vấn có trách nhiệm nói rõ điều đó với gia chủ.
Những gì sơ đồ không nói
Bát quái và cửu cung là công cụ tổ chức thông tin về không gian theo một hệ ký hiệu có từ rất lâu. Chúng giúp ta ghi nhớ và trao đổi. Nhưng bản thân sơ đồ không chứa thông tin về độ sáng của căn phòng, chất lượng không khí, tiếng ồn hay sự an toàn của cầu thang. Khi một gợi ý dựa trên cung mâu thuẫn với một vấn đề thực tế đo được, ví dụ cung được coi là tốt cho phòng ngủ nhưng lại nằm sát mặt đường ồn, thì vấn đề thực tế nên được giải quyết trước. Người học giỏi là người giữ được cả hai lớp trong đầu mà không để lớp này che mất lớp kia.
Thứ tự học đề xuất
- Tự vẽ lại tám quẻ từ quy luật hào, không nhìn sách.
- Vẽ cả hai sơ đồ tiên thiên và hậu thiên, phương Bắc ở dưới như sách cổ, rồi xoay lại theo bản đồ hiện đại.
- Viết lại ma phương Lạc thư, kiểm tổng 15.
- Lấy bản vẽ một căn nhà thật, tìm tâm theo hai cách, chia cung theo hai cách, ghi lại chỗ khác nhau.
- Chỉ sau đó mới đọc các diễn giải về ý nghĩa từng cung.
Làm theo thứ tự này, người học có được thứ quý nhất của một nghề tư vấn: khả năng giải thích cho khách vì sao mình ra kết luận đó, và nếu một người khác ra kết luận khác thì khác ở bước nào.
Câu hỏi thường gặp
Phong thủy nhà ở dùng bát quái tiên thiên hay hậu thiên?
Phần lớn các trường phái dương trạch dùng hậu thiên để gán quẻ cho phương hướng. Tiên thiên chủ yếu xuất hiện trong lý luận và trên vật trang trí.
Vì sao sơ đồ bát quái trong sách cổ có phương Nam ở trên?
Đó là quy ước bản đồ truyền thống của Trung Hoa. Khi áp vào bản vẽ hiện đại phải xoay lại, nếu không các cung Bắc Nam bị đảo ngược.
Nhà hình chữ L thì tìm tâm thế nào?
Có nhiều cách: bỏ qua phần lồi nhỏ để lấy khung chữ nhật chính, hoặc tìm trọng tâm hình học. Điều quan trọng là ghi rõ mình dùng cách nào.
Cửu cung và bát quái khác nhau ra sao?
Bát quái là tám quẻ gán cho tám phương. Cửu cung là lưới chín ô có thêm trung cung, mỗi ô mang một số Lạc thư từ 1 đến 9.
Chia cung theo ô lưới hay hình quạt thì đúng hơn?
Không có cách đúng tuyệt đối. Với nhà dài và hẹp, hai cách cho kết quả lệch nhau nhiều, nên người học cần thử cả hai và nói rõ phương pháp.
