Nhà hướng Nam ở Việt Nam: đường đi mặt trời và gió mùa nói gì

Trong mọi lời khuyên phong thủy về hướng nhà, câu quen thuộc nhất với người Việt là “lấy vợ hiền hòa, làm nhà hướng Nam”. Nhiều người nghe như một lời chúc lành. Thật ra đây là một trong những phần dễ kiểm chứng nhất của cả môn học: nó mô tả chuyện mặt trời chiếu vào đâu, gió thổi từ đâu tới, ở đúng vĩ độ và khí hậu của đồng bằng Bắc Bộ, nơi câu tục ngữ ra đời.

Hiểu được gốc khí hậu thì ta biết câu đó đúng tới đâu, ở miền nào nó cần điều chỉnh, và khi nhà phố buộc phải quay ra hướng Tây thì nên làm gì thay vì lo lắng.

Mặt trời ở vĩ độ Việt Nam không giống trong sách cổ Trung Hoa

Lãnh thổ Việt Nam trải từ khoảng 8°30′ đến 23°20′ vĩ Bắc, gần như toàn bộ nằm phía nam chí tuyến Bắc (khoảng 23°26′). Điều này tạo ra một khác biệt mà các tài liệu viết ở lưu vực Hoàng Hà không phải tính tới:

• Ở phía bắc chí tuyến, mặt trời giữa trưa quanh năm nằm ở phía nam bầu trời. Nhà quay mặt về Nam luôn là mặt đón nắng chính.
• Ở phía nam chí tuyến, có một khoảng thời gian quanh hạ chí, mặt trời giữa trưa lệch sang phía bắc. Ở Hà Nội khoảng thời gian đó rất ngắn và độ lệch nhỏ; ở Thành phố Hồ Chí Minh (khoảng 10°8′ Bắc), mặt trời giữa trưa nằm phía bắc từ khoảng cuối tháng Tư đến giữa tháng Tám.

Hệ quả thực tế: mùa hè ở miền Nam, mặt nhà hướng Bắc cũng nhận nắng giữa trưa, dù góc cao nên phần nắng rọi sâu vào nhà không nhiều. Ngược lại vào mùa đông, mặt trời thấp và nằm hẳn về phía nam ở mọi miền, nên mặt Nam là mặt nhận nắng xiên vào sâu nhất.

Vì sao mặt Nam dễ che nắng hơn mặt Tây

Điểm hay của mặt Nam không phải là “nhiều nắng” mà là nắng đến từ trên cao vào mùa nóng và từ thấp vào mùa lạnh. Một ô văng hay mái hiên sâu chừng 0,6–1 m phía trên cửa sổ hướng Nam đủ chặn phần lớn nắng trưa mùa hè, trong khi vẫn để nắng mùa đông lọt vào. Mặt Đông và mặt Tây thì khác: nắng buổi sáng và buổi chiều đến gần như ngang, ô văng gần như vô dụng, phải dùng lam đứng, rèm hoặc cây.

Nắng chiều hướng Tây đặc biệt khó chịu vì nó đến đúng lúc không khí và tường đã tích nhiệt cả ngày. Tường gạch mặt Tây có thể tiếp tục tỏa nhiệt vào phòng đến tận nửa đêm. Đó là lý do câu chuyện “nhà hướng Tây nóng” được cả người theo phong thủy lẫn kỹ sư đồng ý.

Gió mùa: phần còn lại của câu tục ngữ

Khí hậu Việt Nam do hai hệ gió mùa chi phối, và mỗi miền chịu chúng theo cách riêng.

Với Bắc Bộ, hướng Nam và Đông Nam gom được cả hai lợi thế: lưng nhà chắn gió bấc mùa đông, mặt nhà đón gió nồm mùa hè. Câu tục ngữ đúng nhất ở đúng nơi nó sinh ra. Đem nguyên văn vào Nam Bộ thì vẫn không sai, nhưng mức ưu tiên không còn tuyệt đối như vậy vì không có mùa đông lạnh cần chắn.

Đọc hướng nhà như một bài toán nhiệt và gió

Người tư vấn có học thì không dừng ở chữ “hướng tốt, hướng xấu”. Họ đặt câu hỏi theo thứ tự:

1. Mặt nào nhận nắng chiều? Đó là mặt cần đầu tư che chắn đầu tiên, bất kể theo trường phái nào hướng đó được coi là cát hay hung.
2. Gió mát chủ đạo mùa nóng thổi từ đâu, và nhà có lối cho gió vào và ra không? Gió chỉ đi qua nhà khi có cửa đón và cửa thoát ở hai phía. Nhà ống chỉ mở mặt tiền thì quay hướng nào cũng khó có gió xuyên phòng.
3. Khu vực ở nhiều ban ngày đặt ở đâu? Phòng khách, bếp, chỗ làm việc nên tránh mặt Tây; kho, cầu thang, vệ sinh có thể làm lớp đệm ở mặt Tây.
4. Có vật cản xung quanh không? Một tòa nhà cao bên cạnh có thể che hết nắng mặt Nam, hoặc biến khe giữa hai nhà thành ống gió. Hướng trên la bàn chỉ là một nửa câu chuyện.

Khi đất đã quay hướng Tây hoặc Tây Nam

Phần lớn nhà phố ở đô thị không chọn được hướng; hướng do con đường quyết định. Thay vì tìm cách “hóa giải” bằng vật phẩm, các biện pháp sau có tác dụng đo được:

• Lớp đệm mặt tiền: lùi cửa kính vào sau ban công 1–1,5 m, đặt lam đứng hoặc lam đan ở mép ban công. Không khí trong khoảng lùi đó hấp thụ bớt nhiệt trước khi vào phòng.
• Cây ở ban công và trước nhà: giàn leo hoặc chậu cây tán vừa phải chặn nắng ngang buổi chiều. Cây cần nước và chăm sóc nên chọn loại chịu nắng.
• Kính và rèm: kính có lớp phủ giảm nhiệt, rèm hai lớp. Rèm đặt ngoài cửa kính chặn nhiệt tốt hơn rèm trong nhà, vì nhiệt đã qua kính thì khó ra lại.
• Tường mặt Tây: tường hai lớp có khe thoáng, hoặc sơn màu sáng để phản xạ bớt bức xạ.
• Bố trí công năng: đưa phòng ngủ ra phía sau nếu mặt sau quay Đông hoặc Bắc; mặt tiền dành cho cầu thang, kho, khu thay giày.

Những việc này đều có thể viết vào một bản tư vấn phong thủy mà không phải mượn khái niệm nào khó kiểm chứng. Gia chủ thấy nhà mát hơn, hóa đơn điện giảm, và đó là bằng chứng họ tự kiểm được.

Tự quan sát nắng ở chính mảnh đất của mình

Không cần thiết bị đắt tiền để biết một căn nhà nhận nắng thế nào. Trước khi xuống tiền mua hoặc trước khi chốt bản vẽ, gia chủ có thể tự làm vài việc:

1. Đến xem vào ba thời điểm: khoảng 8 giờ sáng, giữa trưa và khoảng 15–16 giờ chiều. Chụp ảnh mặt tiền và ghi lại vệt nắng rơi tới đâu trên sàn, trên tường.
2. Chạm tay vào tường mặt tiền lúc cuối chiều. Tường còn nóng rát nghĩa là nhiệt sẽ tiếp tục tỏa vào phòng sau khi mặt trời lặn.
3. Nhìn các nhà lân cận cùng hướng: họ đã lắp lam, mái tôn che, rèm kín hay trồng giàn leo chưa? Hàng xóm đã sống ở đó nhiều năm, cách họ che chắn là thông tin miễn phí.
4. Hỏi về gió: buổi chiều mùa hè gió thổi từ phía nào, khe giữa các nhà có thành ống gió không, có mùi từ chợ, cống hay bãi rác theo gió vào không.
5. Xem bản đồ vệ tinh để biết hướng thật của con đường và các công trình cao xung quanh có thể che nắng hoặc chắn gió.

Những quan sát này ghi trên một trang giấy là đủ để so sánh hai ba căn nhà với nhau một cách tỉnh táo, thay vì chỉ so chữ “hướng tốt” hay “hướng xấu”.

Hai căn nhà cùng hướng Tây, hai cách ở khác nhau

Hãy hình dung hai căn nhà phố liền kề, cùng mặt tiền quay về hướng Tây, cùng diện tích. Căn thứ nhất làm mặt tiền kính toàn bộ từ sàn tới trần, phòng khách sát cửa, phòng ngủ chính ở tầng hai cũng nhìn ra đường. Căn thứ hai lùi cửa kính vào sau ban công, trồng giàn hoa giấy ở mép ban công, đặt cầu thang và khu vệ sinh ở mặt tiền, đưa phòng ngủ chính ra phía sau nhìn vào giếng trời.

Cùng một hướng, nhưng căn thứ hai mát hơn hẳn vào buổi chiều, ngủ dễ hơn vào ban đêm. Khác biệt đến từ cách bố trí và che chắn chứ không phải từ việc hướng đó “hợp” hay “không hợp” với ai. Đây là điều người tư vấn nên cho gia chủ thấy sớm: với nhà phố, quyết định quan trọng thường không phải là chọn hướng mà là xử lý hướng mình đang có.

Những gì câu tục ngữ không nói

Hiểu đúng một kinh nghiệm cũng là biết giới hạn của nó.

• Không có hướng nào tốt tuyệt đối cho mọi người. Các trường phái dựa vào năm sinh như Bát trạch chia người thành Đông tứ mệnh và Tây tứ mệnh, mỗi nhóm hợp bốn hướng. Đây là lớp diễn giải khác hẳn lớp khí hậu, không nên trộn vào nhau khi trình bày cho khách.
• Hướng không quyết định giá trị căn nhà một mình. Kết cấu, pháp lý, hạ tầng thoát nước, mức ồn của con đường đều nặng ký hơn chục độ la bàn.
• Nhà chung cư cao tầng có hướng cửa căn hộ và hướng ban công khác nhau; về nắng gió, hướng ban công và mặt kính lớn mới là thứ quan trọng.

Cách trình bày với gia chủ

Một buổi tư vấn tử tế nên tách rõ hai lớp. Lớp thứ nhất là khí hậu: mặt nào nóng, gió vào lối nào, cần che chắn gì, chi phí ước lượng. Lớp thứ hai là phần diễn giải theo trường phái mà gia chủ quan tâm, nói rõ đây là quan niệm truyền thống. Khi hai lớp cùng chỉ một hướng thì càng yên tâm; khi chúng mâu thuẫn, lớp khí hậu nên được ưu tiên vì nó tác động mỗi ngày lên sức khỏe và giấc ngủ của người ở.

Làm như vậy, câu “làm nhà hướng Nam” trở lại đúng vị trí của nó: một kinh nghiệm sống quý giá của người trồng lúa đồng bằng Bắc Bộ, chứ không phải một điều kiện bắt buộc khiến ai đó bỏ lỡ một căn nhà tốt chỉ vì nó quay mặt sang hướng khác.

Câu hỏi thường gặp